تراکئوستومی چیست؟ مراقبت از بیمار و نقش دستگاه ساکشن
مقدمه
تراکئوستومی روشی است که طی آن پزشک از قسمت جلوی گردن، مسیری مستقیم به نای ایجاد میکند و یک لوله مخصوص داخل آن قرار میدهد تا عبور هوا امکانپذیر شود. این مسیر که در اصطلاح عمومی گاهی «تراک گلو» نامیده میشود، ممکن است موقت یا دائمی باشد.
بعد از انتقال بیمار به منزل، باز نگهداشتن راه هوایی و مدیریت ترشحات اهمیت زیادی پیدا میکند. بعضی بیماران میتوانند ترشحات را با سرفه خارج کنند، اما برخی دیگر براساس ارزیابی تیم درمان به دستگاه ساکشن نیاز دارند. در کنار تهیه تجهیزات، خانواده باید پیش از ترخیص برای استفاده از آنها، شناخت علائم خطر و مواجهه با شرایط اضطراری آموزش ببیند.
این مقاله برای آشنایی خانواده و مراقب بیمار تهیه شده و جایگزین آموزش عملی بیمارستان یا دستور اختصاصی پزشک نیست. فشار دستگاه، اندازه کاتتر، دفعات و روش ساکشن باید برای هر بیمار جداگانه تعیین شود.
تراکئوستومی چیست و چگونه به تنفس کمک میکند؟
در تنفس طبیعی، هوا از بینی یا دهان عبور میکند و پس از گرم، مرطوب و تاحدی تصفیهشدن به نای و ریهها میرسد. در تراکئوستومی، مسیر جدیدی از جلوی گردن به داخل نای ایجاد میشود و هوا میتواند از طریق لوله تراکئوستومی وارد راه هوایی شود.
«تراکئوتومی» در اصل به عمل ایجاد برش در نای اشاره دارد و «تراکئوستومی» نام دهانه ایجادشده است؛ هرچند در کاربرد روزمره این دو اصطلاح گاهی بهجای یکدیگر به کار میروند.
این روش با لولهگذاری داخل تراشه تفاوت دارد. در لولهگذاری، لوله معمولاً از راه دهان یا بینی وارد نای میشود؛ اما در تراکئوستومی، لوله مستقیماً از راه دهانه گردن وارد نای خواهد شد.
منبع: NHS؛ Tracheostomy
تراکئوستومی برای چه بیمارانی انجام میشود؟
پزشک ممکن است در صورت انسداد راه هوایی فوقانی، آسیب یا جراحی ناحیه سر و گردن، نیاز طولانیمدت به تهویه مکانیکی یا ناتوانی بیمار در مدیریت ترشحات، تراکئوستومی را در نظر بگیرد. بعضی بیماریهای عصبیعضلانی نیز میتوانند قدرت تنفس یا سرفه را کاهش دهند و تخلیه ترشحات را دشوار کنند.
داشتن تراکئوستومی الزاماً به معنای وابستگی دائمی به دستگاه ونتیلاتور نیست. بعضی بیماران با وجود داشتن لوله تراکئوستومی مستقل نفس میکشند، درحالیکه گروهی دیگر همچنان به حمایت تنفسی نیاز دارند. موقت یا دائمیبودن تراکئوستومی نیز به علت ایجاد آن و روند بهبود بیمار بستگی دارد.
منابع: Johns Hopkins Medicine، American Thoracic Society
پیش از ترخیص بیمار تراکئوستومی چه چیزهایی باید آماده باشد؟
خرید دستگاهها بهتنهایی برای مراقبت ایمن کافی نیست. خانواده باید قبل از ترخیص بداند بیمار دقیقاً به چه وسایلی نیاز دارد، چه زمانی باید از آنها استفاده کند و در صورت انسداد لوله، دشواری تنفس، قطع برق یا خرابی دستگاه چه برنامهای دارد.
مراقب اصلی باید در حضور کادر درمان، توانایی خود را در اجرای مراقبتهای ضروری نشان دهد. برنامه ترخیص نیز بهتر است اطلاعاتی مانند اندازه لوله و کاتتر، تنظیم اختصاصی دستگاه ساکشن، روش مرطوبسازی، علائم هشدار، شمارههای ضروری و تجهیزات جایگزین را بهصورت مکتوب مشخص کند.
این موضوع یکی از نقاطی است که در بسیاری از مطالب فارسی کمتر به آن پرداخته شده است: تجهیزات بیمار باید براساس میزان وابستگی او به مراقبت تنفسی طبقهبندی شوند، نه اینکه یک فهرست یکسان برای همه بیماران تجویز شود.
منابع: American Thoracic Society، NHS
بیمار تراکئوستومی در منزل به چه تجهیزاتی نیاز دارد؟
فهرست تجهیزات برای همه بیماران یکسان نیست. بعضی وسایل مستقیماً با مراقبت از لوله ارتباط دارند و برخی دیگر فقط در صورت تجویز یا وجود شرایط خاص لازم میشوند.
| گروه تجهیزات | نمونه وسایل | نکته مهم |
|---|---|---|
| تجهیزات مراقبت از تراک | لوله و کانول جایگزین، بند نگهدارنده، گاز و پانسمان مخصوص، وسایل بهداشتی تعیینشده | نوع، اندازه و تعداد وسایل باید در برنامه ترخیص مشخص شود |
| تجهیزات مدیریت ترشحات | دستگاه ساکشن، کاتتر مناسب، شیلنگ رابط، مخزن و فیلتر دستگاه | ضرورت و نحوه استفاده براساس وضعیت بیمار تعیین میشود |
| تجهیزات مرطوبسازی | HME یا تجهیزات مرطوبسازی تجویزشده | عبور نکردن هوا از بینی و دهان میتواند موجب خشک و غلیظشدن ترشحات شود |
| تجهیزات پایش | پالس اکسیمتر، در صورت توصیه تیم درمان | محدوده طبیعی و هشدار باید مخصوص همان بیمار تعیین شود |
| تجهیزات پشتیبانی تنفسی | اکسیژنساز، کپسول اکسیژن یا ونتیلاتور | تمام بیماران تراکئوستومی به این دستگاهها نیاز ندارند |
| تجهیزات اضطراری | وسایل مشخصشده در برنامه ترخیص و لوله جایگزین | خانواده باید روش استفاده از آنها را بهصورت حضوری آموزش دیده باشد |
برای آشنایی کلی با جایگاه این دستگاهها میتوان از مقاله تجهیزات کمکتنفسی استفاده کرد.
چرا مدیریت ترشحات در بیمار تراکئوستومی اهمیت دارد؟
پس از تراکئوستومی، هوا دیگر همیشه از مسیر طبیعی بینی و دهان عبور نمیکند. در نتیجه، بخشی از فرایند طبیعی گرم و مرطوبشدن هوا کاهش مییابد و ممکن است ترشحات غلیظتر شوند.
خود لوله نیز میتواند تولید ترشحات را افزایش دهد. اگر بیمار نتواند این ترشحات را با سرفه خارج کند، احتمال تجمع مخاط و محدودشدن جریان هوا افزایش مییابد. به همین دلیل، مرطوبسازی مناسب، ارزیابی توانایی سرفه و آمادهبودن تجهیزات تخلیه ترشحات میتوانند بخشی از برنامه مراقبت باشند.
نوع وسیله مرطوبسازی و نحوه استفاده از آن باید با نوع لوله، وضعیت بیمار و توصیه تیم درمان هماهنگ باشد. استفاده خودسرانه از بخور، محلول یا داروی استنشاقی برای همه بیماران توصیه نمیشود.
منابع: Mayo Clinic، York and Scarborough Teaching Hospitals NHS
دستگاه ساکشن چه نقشی در مراقبت از تراکئوستومی دارد؟
دستگاه ساکشن با ایجاد مکش کنترلشده به خارجکردن ترشحاتی کمک میکند که بیمار قادر نیست آنها را بهطور مؤثر با سرفه دفع کند. این دستگاه میتواند در حفظ بازبودن لوله و راه هوایی مؤثر باشد؛ اما نباید تصور کرد تمام بیماران به ساکشن مکرر یا برنامه ثابت نیاز دارند.
اگر بیمار بتواند ترشحات را با سرفه خارج کند، ممکن است همیشه به ساکشن مستقیم نیاز نداشته باشد. در مقابل، برای بیماری با سرفه ضعیف یا ترشحات فراوان، آمادهبودن دستگاه ساکشن اهمیت بیشتری دارد.
نشانههایی مانند شنیدهشدن صدای ترشحات هنگام تنفس، مشاهده مخاط در دهانه لوله، سرفه ناکارآمد، افزایش تلاش تنفسی یا افت غیرعادی اکسیژن میتوانند نیاز به بررسی راه هوایی را مطرح کنند. اقدام مراقب باید مطابق آموزش و برنامه اختصاصی بیمار باشد.
ساکشن غیرضروری یا نادرست ممکن است باعث تحریک راه هوایی، خونریزی، آسیب مخاطی یا کاهش اکسیژن شود. به همین دلیل، عدد ثابتی برای فشار، عمق ورود کاتتر یا دفعات ساکشن در این مقاله ارائه نمیشود.
منابع: St George’s University Hospitals NHS، American Cancer Society
برای بیمار تراکئوستومی چه دستگاه ساکشنی مناسب است؟
مناسببودن دستگاه فقط به زیادبودن قدرت مکش وابسته نیست. دستگاه باید امکان تنظیم مکش داشته باشد و تنظیم تعیینشده برای بیمار را بهشکل پایدار فراهم کند. مقدار فشار را تیم درمان مشخص میکند و نباید صرفاً براساس توصیه عمومی اینترنتی انتخاب شود.
اگر دستگاه قرار است بیشتر در کنار تخت استفاده شود، یک مدل ثابت میتواند پاسخگوی نیاز باشد. برای بیماری که در منزل جابهجا میشود یا گاهی از خانه خارج میشود، وزن، ابعاد، دسته حمل و امکان استفاده با باتری اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ظرفیت مخزن، خوانایی درجه تنظیم، صدای دستگاه، سهولت نظافت و دسترسی به فیلتر، شیلنگ و مخزن جایگزین نیز باید بررسی شوند. دستگاهی که لوازم مصرفی آن در دسترس نیست، حتی با داشتن مشخصات فنی مناسب میتواند در استفاده طولانیمدت مشکل ایجاد کند.
معیارهای مهم انتخاب عبارتاند از:
- امکان تنظیم و مشاهده مکش
- ثابت یا پرتابلبودن دستگاه
- وجود باتری و مدت کارکرد واقعی آن
- دسترسی به مخزن، فیلتر و شیلنگ سازگار
- سهولت نظافت قطعات مجاز
- گارانتی و خدمات پس از فروش
انتخاب اندازه کاتتر، نوع سوند و تنظیم مکش جزء تصمیمهای پزشکی و مراقبتی است و نباید تنها به فروشنده دستگاه واگذار شود.
برنامه قطع برق و خرابی دستگاه ساکشن
اگر بیمار برای باز نگهداشتن راه هوایی به ساکشن وابسته است، قطع برق یا خرابی دستگاه میتواند یک مسئله جدی باشد. خانواده باید قبل از انتقال بیمار به منزل، میزان وابستگی او به ساکشن را از تیم درمان بپرسد و برای شرایط احتمالی برنامه مشخص داشته باشد.
در چنین شرایطی ممکن است استفاده از دستگاه باتریدار، نگهداری شارژ دستگاه پرتابل، دسترسی به دستگاه جایگزین یا تأمین برق اضطراری توصیه شود. انتخاب راهکار مناسب به وضعیت بیمار و امکانات منزل بستگی دارد.
دستگاه و لوازم مصرفی باید در محلی قرار بگیرند که سریع در دسترس باشند. مخزن، شیلنگ، فیلتر و باتری نیز باید مطابق برنامه مشخص بررسی شوند. زمانی که دستگاه برای حفظ راه هوایی حیاتی است، آزمایش دورهای عملکرد آن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
منابع: American Thoracic Society؛ راهنمای مراقبت خانگی کودکان، National Tracheostomy Safety Project
آیا بیمار تراکئوستومی حتماً به اکسیژنساز یا ونتیلاتور نیاز دارد؟
خیر. تراکئوستومی فقط یک راه هوایی جدید ایجاد میکند و بهتنهایی نشاندهنده نیاز بیمار به اکسیژن مکمل یا تهویه مکانیکی نیست.
اکسیژنساز یا کپسول زمانی لازم است که پزشک اکسیژن مکمل تجویز کرده باشد. ونتیلاتور نیز برای بیماری استفاده میشود که به حمایت تهویهای نیاز دارد. نبولایزر، پالس اکسیمتر و تجهیزات مرطوبسازی نیز باید براساس برنامه درمانی انتخاب شوند.
یکی از اشتباهات رایج هنگام آمادهسازی منزل این است که خانواده تمام دستگاههای تنفسی را ضروری بداند. در مقابل، تهیهنکردن وسیلهای که بیمار واقعاً به آن وابسته است نیز خطرناک خواهد بود. فهرست نهایی تجهیزات باید پیش از ترخیص تأیید شود.
برای توضیح بیشتر درباره تفاوت اکسیژن مکمل با حمایت تنفسی، در صورت نیاز [جای لینک داخلی: مقاله اکسیژندرمانی] قرار بگیرد.
منابع: American Thoracic Society، NHS
تفاوت دستگاه ساکشن و کاف اسیست چیست؟
دستگاه ساکشن و کاف اسیست هر دو ممکن است در مدیریت ترشحات نقش داشته باشند، اما عملکرد آنها یکسان نیست.
ساکشن با استفاده از مکش و کاتتر، ترشحات قابلدسترسی را خارج میکند. کاف اسیست با ایجاد تغییر کنترلشده فشار، سرفه را شبیهسازی یا تقویت میکند تا ترشحات از بخشهای پایینتر راه هوایی حرکت کنند.
کاف اسیست جایگزین خودکار ساکشن تراکئوستومی نیست. بعضی بیماران فقط به یکی از این تجهیزات و بعضی دیگر به ترکیبی از روشهای تجویزشده نیاز دارند. این تصمیم به قدرت سرفه، وضعیت راه هوایی، نوع بیماری و ارزیابی تیم درمان وابسته است.
مراقبت روزانه از بیمار تراکئوستومی شامل چه مواردی است؟
نوع مراقبت روزانه به مدل لوله، وجود یا نبود کانول داخلی، شرایط پوست، میزان ترشحات و وابستگی بیمار به تجهیزات تنفسی بستگی دارد. تمیز نگهداشتن محل تراک، جلوگیری از ورود آب و مواد خارجی، مراقبت از پوست، مدیریت رطوبت و توجه به تغییر ترشحات از اصول کلی مراقبتاند.
تغییر رنگ یا بوی ترشحات، افزایش غیرعادی حجم مخاط، قرمزی یا تورم اطراف دهانه و بیشترشدن دفعات نیاز به ساکشن باید با تیم درمان مطرح شود.
تعویض لوله، تنظیم کاف و ساکشن عمیق از اقداماتی نیستند که بتوان روش یکسانی برای تمام بیماران ارائه کرد. مراقب باید همان روشی را اجرا کند که برای لوله و وضعیت اختصاصی بیمار آموزش دیده است.
منابع: American Thoracic Society، Johns Hopkins Medicine
علائم خطر در بیمار تراکئوستومی
دشواری شدید یا ناگهانی در تنفس، کبودی لبها و صورت، جابهجایی یا خروج لوله، خونریزی قابلتوجه، افت هوشیاری و ناتوانی در عبور هوا یا تخلیه ترشحات میتوانند نشانه وضعیت اضطراری باشند.
افت شدید یا مداوم اکسیژن نسبت به محدودهای که برای بیمار تعیین شده و خرابی تجهیزات حیاتی بدون وجود راهکار جایگزین نیز نیازمند اقدام فوری هستند.
خانواده باید از قبل بداند در هرکدام از این شرایط چه اقدامی انجام دهد و با چه شمارهای تماس بگیرد. تعویض اضطراری لوله یا اجرای روشهای تخصصی فقط باید مطابق آموزش حضوری و برنامه اختصاصی بیمار انجام شود.
منبع: Johns Hopkins Medicine
پرسشهای متداول درباره تراکئوستومی
آیا تراکئوستومی خطرناک است؟
تراکئوستومی یک اقدام پزشکی مهم است و میتواند با عوارضی مانند خونریزی، عفونت، انسداد یا جابهجایی لوله همراه باشد. آموزش صحیح مراقب، آمادهبودن تجهیزات و پیگیری درمانی به شناسایی و مدیریت سریعتر مشکلات کمک میکنند.
تراکئوستومی تا چه زمانی لازم است؟
مدت استفاده به علت انجام تراکئوستومی و وضعیت بیمار بستگی دارد. ممکن است لوله بعد از چند روز یا چند هفته برداشته شود یا برای مدتی طولانی باقی بماند. زمان مناسب برداشتن آن را پزشک پس از ارزیابی راه هوایی و توانایی تنفس تعیین میکند.
آیا بیمار دارای تراکئوستومی میتواند غذا بخورد؟
بعضی بیماران میتوانند از راه دهان غذا و مایعات مصرف کنند؛ اما این موضوع به وضعیت بلع و احتمال ورود مواد غذایی به راه هوایی بستگی دارد. تصمیمگیری باید پس از ارزیابی بلع انجام شود.
آیا بیمار تراکئوستومی میتواند صحبت کند؟
توانایی صحبتکردن به نوع لوله، وضعیت کاف و امکان عبور هوا از حنجره بستگی دارد. بعضی بیماران میتوانند با ارزیابی تخصصی از دریچه گفتاری استفاده کنند. تغییر وضعیت کاف یا نصب دریچه بدون نظر متخصص ایمن نیست.
آیا تراکئوستومی باعث مرگ میشود؟
تراکئوستومی برای ایجاد یا حفظ راه هوایی انجام میشود و وجود آن بهتنهایی به معنای نزدیکبودن مرگ نیست. وضعیت بیمار بیشتر به علت زمینهای، شدت بیماری و عوارض احتمالی بستگی دارد.
بعد از برداشتن تراک گلو چه اتفاقی میافتد؟
در بعضی بیماران دهانه بهتدریج بسته میشود. در موارد دیگر ممکن است به مراقبت بیشتر یا بستن جراحی نیاز باشد. زمان برداشتن لوله و مراقبت از محل باید توسط پزشک تعیین شود.
جمعبندی
تراکئوستومی مسیری مستقیم از جلوی گردن به نای ایجاد میکند و میتواند موقت یا دائمی باشد. بعد از ترخیص، مهمترین موضوع فقط مراقبت از محل لوله نیست؛ خانواده باید برای مدیریت ترشحات، تأمین رطوبت، شناخت علائم خطر و استفاده از تجهیزات ضروری آماده باشد.
دستگاه ساکشن برای بیماری اهمیت دارد که نمیتواند ترشحات را بهطور مؤثر خارج کند؛ اما استفاده از آن نباید با یک برنامه عمومی و یکسان برای همه بیماران انجام شود. نوع دستگاه، لوازم جانبی، فشار، اندازه کاتتر و برنامه جایگزین هنگام قطع برق باید پیش از ترخیص مشخص شوند.